Uniek vrijlatingsverhaal op papier
Capelle - Met ‘Maar we blijven hopen’ vertelt de Capelse schrijver Jan Vermeulen het unieke verhaal van twee jongens die uit kamp Westerbork vrijgelaten werden. Hij wil lezers een spiegel voorhouden, aan de hand van een klein verhaal uit de onbevattelijke Holocaust.
Inspiratie voor zijn roman deed Vermeulen op in het Holocaustmuseum in Amsterdam, waar hij voor het eerst las over Daniël de Vries en Hans Kloosterman. Met zijn baan in het onderwijs en vrijwilligerswerk is Vermeulen druk, maar hij vond de tijd en inspiratie om het verhaal op papier te zetten.
Meer dan 100.000 mensen werden via doorgangskamp Westerbork op transport gezet naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor. “Er zijn maximaal enkele honderden mensen ‘aan de goede kant’ van Westerbork naar buiten gegaan”, vertelt Jan Vermeulen, die als historicus les geeft aan middelbare scholieren en toekomstige geschiedenisleraren. “Dit verhaal is uniek te noemen.”
Verdrietig verhaal
De jongens verbleven in het Joods Weeshuis in Leiden. Alle kinderen en staf werden naar Westerbork gebracht, inclusief Daniël en Hans. Waarom het tweetal na twee maanden toch vrij kwam? Jan Vermeulen legt uit: “De jongens waren half joods en hadden een verkeerd persoonsbewijs. De gereformeerde buurman van het weeshuis zat in het verzet en regelde voor half-joodse kinderen goede persoonsbewijzen, zonder de Joodse J erin. Dat lukte niet voordat het weeshuis op 17 maart 1943 werd leeggehaald. Maar de buurman bleef corresponderen met Westerbork en uiteindelijk kregen ze toch het nieuwe persoonsbewijs. Dat dat bewijs in kamp Westerbork is gemaakt, met vrijlating als gevolg, is erg bijzonder.”
“Het intens verdrietige verhaal is dat 48 andere kinderen en alle staf uit het weeshuis wel op transport gingen en binnen zes weken in Sobibor vermoord zijn. Tegelijkertijd heb je het verhaal van Daniël en Hans, die na twee maanden juist vrijgelaten werden uit het kamp. Daar wilde ik mijn derde oorlogsboek aan wijden: een kleine geschiedenis binnen de Holocaust.”
Fotootje in portemonnee
‘Ik wil lezers een spiegel voorhouden: wat zou je zelf doen?’
“De grote verhalen over de Holocaust zijn wel verteld en kunnen op een bepaalde manier ook afstompend werken”, vervolgt Vermeulen. “Het is zo groot, je kunt het niet bevatten. Maar als je inzoomt op een paar mensen en wat zij hebben meegemaakt, gevoeld en gedacht en hun angsten; dan komt het wel dichtbij. Zo had Daniël een vriendinnetje, Fanny, die op het eerste transport naar Sobibor is gezet en daar is vermoord. Hij hield een leven lang een fotootje van haar in zijn portemonnee. Zelfs toen hij later trouwde en kinderen kreeg.” De titel van het boek is even betekenisvol als triest. “De zus van Daniël schreef in een brief aan hem, net voordat zij werd afgevoerd naar Sobibor, dat er nog hoop is, terwijl die er voor haar - zonder dat zij het wist - niet was. Voor Daniël bleek die hoop er wel te zijn.”
Vermeulen sprak met de dochter van Daniël de Vries en interviewde haar tijdens de boekpresentatie. “Zij was geëmotioneerd en vindt het erg belangrijk dat dit verhaal verteld wordt”, vertelt hij. “Haar vader had haar meegegeven dat je niemand mag haten. Dat vond ze best bijzonder, gezien alles wat hij heeft meegemaakt. Dat zijn van die persoonlijke kanten waardoor zo’n verhaal gaat leven. En het was bijzonder om haar te ontmoeten. Je bent één handdruk verwijderd van je hoofdpersonage.”
Fictief, maar historisch accuraat
‘Ik wil lezers een spiegel voorhouden: wat zou je zelf doen?’
Of het ook druk gaf dat er nog een nabestaande leefde? “Ik kwam vrij laat met haar in contact, dus ze heeft niet meegelezen”, aldus Vermeulen. “Dus die druk had ik niet. Ik benadrukte wel dat dit een fictieboek is waarin ik bijvoorbeeld het karakter heb verzonnen. Maar ik probeer mij natuurlijk wel in te leven in hoe hij in een bepaalde situatie zou hebben gehandeld. De dochter en haar zoon hadden gelukkig de indruk dat Daniël zo gehandeld of gereageerd zou hebben. Historisch wil je het zo accuraat mogelijk opschrijven, maar de inkleuring ervan is de mijne.”
Het boek is een young adult boek geschikt voor lezers vanaf ongeveer 12 jaar, een doelgroep waaronder Vermeulen zelf ook werkzaam is. Een zwaar onderwerp als de Holocaust vertalen naar een goed leesbaar boek voor jongeren deed Vermeulen door veel dialoog te gebruiken voor een levendig verhaal, veel spanningsopbouw en ook humor.
“Over het algemeen wordt er in de klas positief gereageerd op het verhaal en zijn kinderen geïnteresseerd. Ik kan spannend schrijven en ook voorlezen. Het is leuk als kinderen helemaal in het verhaal zitten. Maar ik moet erbij zeggen dat ik vaak word gevraagd op christelijke scholen. Er zit wel een verschil in reacties op verschillende soorten scholen. Daar zit voor mij ook een missie: schrijven op zichzelf is leuk, maar dit is ook een verhaal dat wij niet mogen vergeten.”
Niet te snel oordelen
Met het boek wil Jan Vermeulen lezers een spiegel voorhouden. “Wat zou ik zelf doen in zo’n situatie? Dat is de belangrijkste vraag die ik wil meegeven. Als ik schrijf, probeer ik zo weinig mogelijk te oordelen. Probeer je eerst in te leven in hoe mensen tot bepaalde keuzes zijn gekomen. Soms maken mensen keuzes die logisch lijken, maar achteraf erg slecht uitpakken.”
Vermeulen haalt hiervoor een voorbeeld uit het boek aan. “De houding van de directeur van het weeshuis is achteraf erg pijnlijk. De buurman die in het verzet zat, bood aan onderdak voor de kinderen te zoeken. Maar de directeur zei: ‘Nee, we blijven bij elkaar, want samen staan we sterk. Hij liet voor ieder kind een rugzak met kleding en eten maken, zodat ze klaar zouden zijn voor de reis naar een werkkamp. Dat pakte achteraf verschrikkelijk uit, maar ik vel er geen oordeel over. Ik kan het mij zelfs wel voorstellen. De kinderen kwamen uit kwetsbare situaties en hij zou ze dan aan wildvreemden meegeven. Zou het erger worden? Niemand wist dat, hij ook niet.. Ik hoop dus dat mensen zich afvragen wat ze zouden doen als ze zelf in die ‘scène’ geplaatst worden.”
Het boek ‘Maar we blijven hopen’ is online en in christelijke boekwinkels te koop.